माझी आवडती पुस्तकं

 

बाळपणीचा काळ सुखाचा ! असं म्हणतात तेच खरं नाही का? कसली चिंता नाही ताण नाही , आईच्या कडेवर बसून जग फिरायचं आणि शब्दज्ञान  नसतानाही बोलीभाषा कानावर पडत आपण शिकत जातो,  इथपासूनच खरंतर आपली वाचनाची सुरवात होते. हळू हळू श्री गणेशा गिरवत अक्षरं आणि शब्द येतात जोडीला आणि मग बालभारतीपासून गाठ पडते ती पुस्तकाची...या पाठ्य पुस्तकासोबत आई आज्जीने सांगितलेल्या गोष्टींची पुस्तकं हाती लागतात , भेट म्हणून मिळतात ...वाचनाची गोडी वाढायला लागते...अस्सचं होतं की नाही हो आपलं सगळ्यांचंच! कालमानाप्रमाणे भावना शब्द पुस्तकं बदलतील कदाचित पण ही ओळख ही ओढ अशीच रहाणार यात शंकाच नको...लहानपण देगा देवा मुंगी साखरेचा रवा असे वाचनानुभवाचे गोड कण साठवत आपण मोठे होतो.

चंपक,चांदोबा वाचण्याचे दिवस संपले होते आणि खरंतर दिसेल ते पुस्तक पानं खाणा-या  किड्यासारखे वाचुन काढायचं असं सुरु झालं होतं....

त्यात मग उत्कृष्ट  निकृष्ट सगळंच साहित्य हाती पडलं पण काही पुस्तकं अशी होती जी त्या अडनिड्या वयात वाचन सुखकर करुन बरंच काही समजावुन गेली...

दुर्गा भागवत यांनी स्वत:च्याच लहानपणीच्या आठवणींवर लिहिलेलं ’लहानी’ हातात आलं,छोटंसं पुस्तक त्यामुळे वाचुनही लगेच एका दिवसात झालं,आणि ते मनात पक्कं बसलं.एका छोट्या मुलीच्या भवतालचं जग तिला किती अद्भुत आणि मनोरंजक वाटु शकतं आणि छोट्या छोट्या गोष्टीत लहान मुलं कसा आनंद शोधतात. छोट्या दुर्गीच्या बरोबर लोणावळ्याच्या जंगलात मीही भटकले,तुळशीच्या बिया गोळा करुन त्याची खीर बनवणं,गारगोट्या गोळा करुन ते हिरे जवाहरात म्हणुन वापरणे ह्या गोष्टीचा इतका परिणाम झाला की मी सुद्धा

डोंगरांमधे भटकताना चमकणारे स्फ़टिक,गारगोट्या गोळा केल्या आणि ख-या हि-यांसारख्या जपल्या.

त्यातली घारीच्या डुखाची कहाणी ऐकुन मी सुद्धा पक्षांना कधी त्रास देण्याचा विचारही केला नाही, जशा तुळशीच्या बिया जमवता जमवता लहानग्या दुर्गीच्या समृध्द लेखिका दुर्गाबाई झाल्या तशी मी गारगोट्या जमवता जमवता हिरा व्हायचा प्रयत्न करत गेले.

आपल्या बोली भाषेतल्या  पु.ल.देशपांडे, व.पु.काळे आदी प्रथितयश लेखकांची  पुस्तकं तर वाचलीच पण अजून वेगळं काही मिळतंय या शोधक वृत्तीमुळे  अनुवादित भाषांतरीत पुस्तकांची नवी वाट सापडली आणि नवनवीन संस्कृतींची तोंड ओळख झाली व विशेष रुची निर्माण झाली..यांतुन नवीन प्रदेश,त्यांची संस्कृती यांची नवीन ओळख होत गेली,

 

तेत्सुको कुरोयानागी या जपान च्या टेलिव्हीजन आर्टिस्ट ने लिहिलेलं आणि चेतना सरदेशमुख-गोसावी यांनी अनुवादित केलेलं ’तोतोचान’ वाचणं हा एक विलक्षण आनंददायक अनुभव होता.

विश्वयुद्धातला काळ दर्शवला गेला आहे,लहान मुलांचं भावविश्व त्यांना पडणारे निरागस प्रश्न आणि त्यांना त्याच प्रकारे समजुन घेण्यासाठीची एक दृष्टी जी खुप कमी जणांकडे असते....तोतोचान हे पुस्तक मुलांशी कसं वागावं आणि त्यातुन त्यांचं भावविश्व जपत त्यांचा विकास कसा घडतो याचं सुंदर उदाहरण आहे हे पुस्तक.

Child pschycology  वर खुप जड जड शब्द वापरुन लिहिलेली बरीचशी  पुस्तकं सापडतील पण इतक्या सोप्या शब्दात आणि घडलेल्या अनुभवातुन ते शिकवणं जास्त अवघड..

’तोतोचान’ जपानी भाषेत छोटी मुलगी जिला तिच्या आधीच्या शाळेतुन काढुन टाकलं आहे,एक चाकोरीबद्ध विद्यार्थिनी नसल्यामुळे....त्यानंतर ती तोमोई ह्या श्री कोबायाशी यांनी चालवलेल्या एका आगगाडीचे वर्ग असलेल्या शाळेत...तिथुन तिचं जीवन,ती चं अनुभवविश्व बदलुन निघतं...मुल्यशिक्षण हा विषय न शिकवता सुद्धा ह्या मुलांच्या मधे ही मूल्यं आपोआप रुजत जातात,ह्या पुस्तकाचं वैशिष्ठ्य असं की आपण स्वत: ला तोतोचान च्या जागी बसवुन पुस्तक वाचु लागतो.

जपान अमेरिका हिरोशिमा नागासाकी युद्धाची पार्श्वभुमी याला आहे,कोवळ्या मुलांवर युद्ध आणि त्यविषयीच्या संबंधीत विचार कसा परिणाम करु शकतात आणि त्यात त्यांचं भावविश्व जपत बाह्य जगाशी अलिप्त राहुन तोतोचान आणि तिचे सहाध्यायी त्यांचं एक जग कसं निर्माण करतात,त्यात मग जात पात,रंगभेद ह्या कसल्याच गोष्टीला स्थान नसतं.

कोणतंही मुल वाईट नसतं पण आजुबाजुचं वातावरण,आणि त्याच्या बरोबरच्या मोठ्या लोकांचा त्याच्यावर पडणारा प्रभाव याने ते घडत किंवा बिघडत जातं...ह्या कोवळ्या कळ्यांना त्याच वेळी जपण्यात आलं तर मात्र त्यांच्या आयुष्याला एक वेगळा आयाम मिळु शकतो,

एक प्रोत्साहन पर शब्द त्या मुलाच्या आयुष्यात काय बदल घडवु शकते आणि त्याविरुद्ध एक नकारात्मक वाक्य त्या मुलाला नैराश्याच्या गर्तेत झोकु शकतं हे फ़क्त पुस्तकी ज्ञानात नाही तर प्रत्यक्ष कृतीतून

 अनुभवता येतं,

तोमोई शाळेतली प्रत्येक घटना आपल्याला नकळत काही शिकवुन जाते,मग ती एकत्र बसुन डोंगरावरचं थोडं आणि समुद्रातलं थोडं खाणं असु दे की मग तोमोई चा अनोखा क्रिडा दिन असो की कुहोनबुत्सु मन्दिराची सहल असो...

 

तोमोई शाळेचे संस्थापक श्री.कोबायाशी यांनी ही शाळा सुरु केली सन १९३७ मधे आणि हवाई हल्ल्यांमधे ती जळुन गेली १९४५ मधे ,म्हणजे फ़क्त ८ वर्षांचं आयुष्य लाभलेली ही शाळा पण त्या शाळेमुळे तेत्सुको सारख्या अनेक मुला मुलींच्या आयुष्यांना एक वेगळं वळण दिलं.

तेत्सुको ने लेख मालिका म्हणुन सुरु केलेलं हे लिखाण इतकं गाजलं की लवकरच त्याचं पुस्तकात रुपांतर करण्याची मागणी आली,सन १९८० मधे प्रकशित झालेलं हे पुस्तक अनेक भाषांमधे अनुवादित झालं.ह्या वर चित्रपट बनवण्याची मागणी झाली पण तेत्सुकों नी ती नाकारली.

तोतोचान चा काही भाग जपानी शाळांमधे पाठ्यपुस्तकात समाविष्ट करण्यात आला होता.

तोतोचान हे बेस्ट्सेलर ठरलं आहे.तेत्सुको ह्यांना युनिसेफ़ च्या सद्भावना दूत म्हणुनही नेमण्यात आलं.

तोतोचान हे अगदी लहान मुलांपासुन ते वयोव्रुद्ध व्यक्तींपर्यंत वाचायला चांगलं पुस्तक आहे, Child pschycology अर्थात मुलांच्या मनाचा भावनिक अगदी सांगोपांग आढावा घेता घेता  स्वत:च्या मनाची जडणघडण तर झालीच पण पुढील आयुष्यात आपल्या मुलांची काळजी घ्यायची तयारीही आपसुकच झाली... अर्थात आता मन आणि आयुष्य तारूण्य सुलभ भावनांमधे रमायलाही लागलं होतंच याला जोड मिळाली ""ची..............

 

लुइसा मे अल्कोट या अमेरिकन लेखिकेने लिहिलेलं लिटिल विमेन आणि शांता शेळकेंनी अनुवाद केलेलं ‘चौघीजणी’ हे सुद्धा एक असं पुस्तक आहे जे चार बहिणी त्यांचं कुटुंब आणि त्यांचा मित्र लॉरी यांच्या लहानपणापासुन ते तारुण्यापर्यंतच्या जगात सैर घडवुन आणते.

या पुस्तकाला देखील अमेरिकन सिव्हील वाॅर चा (american civil War) संदर्भ आहे,तो ह्या मार्च कुटुंबातल्या चार बहिणींवर आणि त्यांच्या भवतालावर कसा परिणाम घडवतो हे ह्या पुस्तकात अगदी बारकाईने वाचायला मिळतं.

सन १८६८ साली प्रथम आवृत्ती निघालेले हे पुस्तक स्वत: लुईसा ह्यांच्या आयुष्यावर बर्याच अंशी बेतलेलं पुस्तक म्हणावं लागेल.एक शतक मागे १८ व्या शतकात नेणारं हे पुस्तक तेव्हाचं अमेरिका,तिथल्या लोकांची विचारसरणी त्यांचे पेहराव आदींची ओळख आपल्याला घडवते.

या पुस्तकात आपल्याला ओळख घडते ती चार बहिणींची आणि त्यांची आई मिसेस मार्च

मेग,ज्यो,अँमी आणि बेथ ह्या त्या बहिणी ज्यांची व्यक्तीमत्वं वेगवेगळी आहेत,

त्यांच्या जगण्यामधे त्यांची तत्वं,त्यांचा जगाविषयीचा द्रुष्टीकोन विविध अंगांनी केलेला विचार,आर्थिक तंगी मुळे सामोरी आलेली आव्हाने आणि त्यावर केलेली मात.....शिवाय शेजारचा हुशार पण एकाकी मुलगा लॉरी त्यांच्यातलं निर्व्याज मैत्र...

बालपणातील खेळ,नाटकं पिकनिक्स यापासुन सुरु झालेलं हे पुस्तक हळुवार पणे आपल्याला या चौघीजणींच्या तारुण्यात अलगद घेउन जातं.तारुण्यातल्या प्रेमसुलभ भावना मेग मार्च म्हणजे सर्वात मोठी बहिणीचं जोन ब्रुक वर प्रेम जडणं तसं बघितलं तर त्या एकत्र बांधलेल्या कुटुंबात आगंतुकाचा सुखद प्रवेश असतो,

दरम्यान काही संकटांनाही ह्या बहिणींना सामोरं जावं लागतं.

त्याच दरम्यान बाहेरच्या दिखाउ आणि भुरळ घालणार्या जगाशी त्यांची ओळख होते...जी त्यांच्या वरच्या संस्कारांना काही अंशी तडा पोचवणारी पण आवश्यक सुद्धा असते,इथुन त्यांच्या प्रत्येकीच्या नवीन आयुष्याची सुरुवात होते.

मेग चा ब्रुक बरोबरचा नवा संसार,लॉरी (laury) च्या मनात उमलणार्या प्रेमभावना ज्यो साठी आपल्या सौन्दर्याच्या गर्वात चुर असलेली अँमी (Amy) स्वत:ची तब्ब्येत ठीक नसतानाही परोपकाराची भावना असणारी बेथ आणि त्यांची नवनवीन कौशल्य छंद काही घटना आपल्याला त्यांच्या आयुष्याशी गुंतवुन ठेवतात.

ह्यात त्यांनी केलेले प्रवास विशेषत: युरोप चे आकर्षण आणि प्रवास वर्णन हे देखील तरुण मुला मुलींना आकर्षित करणारेच आहे.

हे मुळ पुस्तक दोन भागांमधे प्रसिद्ध झालं ज्यात पहिल्या भागात त्यांच्या लहानपणाबद्दल आणि दुसर्या भागात त्यांच्या तारुण्याबद्दल लिहिण्यात आलं आहे पण ह्याच्या मराठीत अनुवादित पुस्तकात दोन्ही भाग एकत्र करुन चौघीजणी या नावानेच हे पुर्ण पुस्तक उपलब्ध आहे.

ह्या पुस्तकात ज्यो हे एक मुख्य पात्र जाणवते मुलत: लेखिकेने स्वत:वरच हे पात्र बेतलेलं आहे,प्रत्येकच मुलगी ह्या कथेतल्या कुठल्या न कुठल्या तरी पात्रात स्वत:ला पाहतो....

ह्या मुळ पुस्तकावर नंतर चित्रपट निघाले,संगितिका निघाल्या.

चौघीजणी ही फ़क्त त्या चौघींची गोष्ट नाही त्याबरोबरच बदलत्या जीवनमानाची,मुल्यांची,संस्कारांची तथा  बदललेल्या जगाची गोष्ट आहे.

युध्दस्य कथा रम्या म्हणतात पण  विश्व युध्दाच्या पार्श्वभूमीवर घडत असलेली ही वेगळी कथा ज्यात प्रेमकथा गुंफत गेलेली अनुभवताना कळत नकळत जीवनावश्यक चार गोष्टी गाठीशी लाभल्या हे त्या दोन्ही लेखिकांचं,  लुईसा मे अल्कोट व शांताबाई शेळके यांचं यश आहे  हे नक्की. हे पुस्तक वाचताना  जीवन हेही एक युध्दच की असं वाटलं तर नवंल नाही.

युध्दात आणि आयुष्यात महत्वाचं काय तर टाईम मॅनेजमेंट आणि क्वालिटी मॅनेजमेंट याच विषयावरचं एक पुस्तक विशेष भावलं,

 

मंगला निगुडकर यांनी अनुवादित केलेलं चीपर बाय दी डझन हे फ्रँक गिलब्रेथ ज्युनियर ने लिहिलेलं हे पुस्तक  म्हणजे एक मजेशीर अनुभव पण त्याच बरोबर आज कालच्या परवलीच्या संद्न्या  क्वालिटी मैनेजमेंट आणि टाईम मैनेजमेंट हसत खेळत शिकवणारं हे पुस्तक.

फ्रँक गिलब्रेथ या व्यवसायाने इन्जीनियर असलेल्या आणि संशोधक व्रुत्ती असलेल्या माणसाने त्याच्या कुटुंबाला हाताशी धरुन त्याची १२ मुलं आणि बायको अशा मोठ्या कुटुंबाला घेउन कित्येक प्रयोग केले कमीत कमी वेळेत जास्तीत जास्त काम कसं आणि निपुणतेने करावं ह्याचे पाठ ह्या पुस्तकात मिळतात,फ्रँक नी आपल्या मुलांना टायपिंग,मोर्स कोड वाचणे बनवणे जर्मन,फ़्रेन्च आदी भाषा तसेच भुगोल,खगोलशास्त्र आदी विषयात पारंगत केलं होतं.

लहान पणापासुनच त्यांच्यावरच्या जवाबदार्यांची जाणिव व्हावी म्हणुन प्रत्येकाला काही कामं नेमुन दिली आणि ती कटाक्षाने कशी होतील या कडे त्यांचे लक्ष असे,त्याशिवाय उर्जेची बचत,काटकसर यासाठी त्यांनी आपल्या मुलांना त्याप्रमाणे शिकवुन तयार केलं होतं अर्थात हे सगळं जरी असलं तरी हे पुस्तक रुक्ष अजिबात नाही उलट हे प्रयोग करताना त्यात काय काय गमती जमती घडतात आणि त्यातुन उद्भवणारे छोटे गमतीशीर प्रसंग आपल्याला वाचायला मिळतात.फ्रँक  बर्याच कारखान्यांमधे कार्यकुशलता वाढवण्यासाठी सल्लागार म्हणुन जात असत...त्याविषयी बरेच प्रयोग त्यांनी आपल्या मुलांवर केलेले असत.आपत्कालिन व्यवस्थापन कसं असावं याचं देखील द्न्यान हे पुस्तक हसता हसवता देते.

कदाचित व्यवस्थापन शास्त्रावरचं एकमेव विनोदी पुस्तक हेच असावं.

तर मंडळी कशी वाटली ही मला आवडलेल्या पुस्तकांची छोटेखानी सफर...यातच इतका आनंद मिळाला नं..मग वेळ काढून वाचा नक्की..  ...कारण कोणीतरी म्हटलंच आहे नं वाचाल तर वाचाल ... आपल्या बोली भाषेतली तर वाचालच पण...इतर भाषांतरीत-अनुवादीत पुस्तकं पण वाचा कारण..... अनुवादित पुस्तकं वाचल्याने दुसर्या देशाची संस्क्रुती,राहणी,खानपान आणि विचार शैली हे आपल्याला कळु शकतं,अशी अजुनही अनेक अनुवादित पुस्तकं उपलब्ध आहेत,

काही पुस्तकांची पण यादी देऊन ठेवते...

 

एक होता कार्व्हर- वीणा गवाणकर

अकुपार- ध्रुव भट (मुळ गुजराती पुस्तक)

आत्मरंगी - मुळ पुस्तक  रस्किन बॉण्ड ( Lone fox Dancing)

दा विन्ची कोड - डैन ब्राउन

 

 दिवाळीचा आनंद लुटा आणि वाचनाचाही... या अक्षर शुभेच्छांसह दिवाळीच्या शुभेच्छा देते.... !!!

 

मधुवंती गोडसे

 पुर्व प्रसिद्धी-स्पर्शद्न्यान दिवाळी अंक २०१९